A. den Doolaard werd 125 jaar geleden geboren. Zijn themaās zijn opnieuw actueel. Gastbijdrage van Ton van Zoggel, vrijwilliger bij het A. den Doolaardmuseum in Hoenderloo.
Afbeelding: gedicht 'Rusteloos' van A. den Doolaard, ca. 1918
Op 7 februari 1901 werd de schrijver A. den Doolaard geboren in Zwolle. Den Doolaard, pseudoniem van Cornelis Spoelstra, leefde bijna de hele vorige eeuw om in juni 1994 te overlijden in zijn woning in Hoenderloo op de Veluwe.
Hij liet een omvangrijk oeuvre na dat nog altijd wordt beheerd door een aantal enthousiaste vrijwilligers in een museum, gesitueerd in een schrijvershuisje, de Kleine Arcke, in Hoenderloo. Op 7 februari is het 125 jaar geleden dat de schrijver werd geboren en daar wordt kort bij stilgestaan op 8 februari in het museum dat elke tweede zondag van de maand is opengesteld voor publiek.
Den Doolaard wordt herinnerd als schrijver van romans, gedichten, essays, reisverhalen, manifesten, toneelstukken en reportages en andere journalistieke werken. In de tweede wereldoorlog werkte hij voor Radio Oranje in Londen om het verzet tegen de overheerser te ondersteunen. In de tijd waarin hij leefde was er geen sprake van sociale media, AI, mobiele telefoon, et cetera. Hij was aangewezen op zijn fantasie, op de verhalen van de bewoners in de landen die hij al dolende bezocht, maar ook op zijn contacten in de hogere lagen van de bevolking. In zijn leven kwamen twee wereldoorlogen voorbij, opkomst van fascisme en politieke veranderingen in de landen die hij doorkruiste. Tevens verafschuwde hij de langzaam maar zekere groei van vakantiereizen, omdat het land en de bewoners nooit echt gekend werden hierdoor, het bleef beperkt tot de stranden. Het toenmalige Joegoslaviƫ had zijn bijzondere interesse, werd door hem zelfs zijn tweede vaderland genoemd en dan met name het gebied dat nu Noord-Macedoniƫ heet. Enige tijd woonde hij in Ohrid waar hij ook zijn beroemde roman De bruiloft der zeven zigeuners het licht deed zien. De natuur, cultuur, hardheid, primitiviteit en geschiedenis van de landen in Joegoslaviƫ fascineerden hem in hoge mate.
Den Doolaard beschreef de eerwraak in AlbaniĆ« (De herberg met het hoefijzer), de opkomst van het fascisme in de dertiger jaren (Het hakenkruis over Europa, Wapen tegen wapen, Oostenrijk 1935), de wapenwedloop die steeds gevaarlijker vormen aannam met de ontwikkeling van kernwapens (De toekomst in uw handen, Ik ben tegen), de macht van de wapenleveranciers en de zwakke politici die zich met deze heren wisten te omringen ten koste van de gewone mens (Kleine mensen in een grote wereld), de gevaren van virussen en epidemieĆ«n (De goden gaan naar huis), de strijd tussen katholicisme, orthodoxie, atheĆÆsme, islamisme (Het land van Tito), koloniale roof van kunst (De goden gaan naar huis). Eigenlijk had hij over heel veel zaken in het leven een uitgesproken mening, die hij vanuit een socialistische en antimilitaristische grondhouding vol overtuiging en bravoure kon beschrijven.
Hoe wrang is het te constateren dat veel van deze onderwerpen in het eerste kwartaal van de huidige eeuw weer opgeld doen. We zien de fratsen van Trump in Amerika, de oorlogshandelingen van Poetin in OekraĆÆne, de invloed van China in bijna alles waar we in de wereld onze vrijheid aan danken en nu de negatieve gevolgen gaan ervaren, namelijk in de macht van dit land terecht komen. Zie ook de strijdvaardige taal van Milorad Dodik in de Republika Sprska, de entiteit in BosniĆ« en Herzegovina. De bedreiging door het wereldwijde coronavirus begin twintiger jaren ligt bij iedereen nog vers in het geheugen. In meerdere Europese landen (en niet alleen daar) zoals Wit-Rusland, Hongarije en ItaliĆ« zien we de opkomst van nationalistische groeperingen en partijen die inspelen op gevoelens van onveiligheid en demografische veranderingen.
Joegoslaviƫ was een land waarin vele kleine, economisch zwakke landen waren verenigd en waarin hun leider Tito trachtte om alle neuzen dezelfde kant op te krijgen op economisch, cultureel en spiritueel gebied. Den Doolaard steunde de socialistische gedachte hierachter. Al snel na de dood van Tito in 1980 stortte het ideaal ineen. Men ging elkaar weer met wapens te lijf, aangejaagd door de leiders die uiteraard op eigen macht belust waren. De Balkan oorlog was het resultaat met verschrikkelijke gevolgen. Den Doolaard maakte de val van Joegoslaviƫ nog net mee en sprak er zijn afschuw over uit. De geschiedenis herhaalde zich en opnieuw bleek het onmogelijk om moslims, katholieken en orthodox gelovigen vredig met elkaar te laten leven.
Wat aan het eind van de vorige eeuw in Joegoslaviƫ gebeurde in het klein, lijkt een vervolg in het groot te krijgen in Europa of zelfs wereldwijd. Landen, of groepen in landen, die anderen (minderheden, vluchtelingen, anders gelovigen) niet kunnen verdragen en daar dan politieke munt uit willen slaan, ingegeven door angst om hun land te verliezen, hun werk, hun woning, hun geloof, hun vrijheid. We leren niet veel van onze lange geschiedenis.
Den Doolaard sloot zijn roman āDe goden gaan naar huisā af met de zin die ook op zijn grafsteen prijkt op de begraafplaats in Hoenderloo, een tekst die nog altijd treffend is voor de toestand in de wereld: āWe hebben tussen wonderen geleefd, maar we hebben het niet begrepenā.
Ton van Zoggel
Rosmalen
Vrijwilliger A. Den Doolaardmuseum Hoenderloo
Gerelateerd
Geboorteacte
Miggelenbergweg 51 Hoenderloo
Het hakenkruis over Europa