Wat kunnen democratisch gezinde journalisten uitrichten in en tegen fascistische regimes, is de vraag die centraal staat in Wapen tegen wapen - Over het werk van socialistische journalisten in de fascistische landen, een brochure van 32 bladzijden uit 1936 van A. den Doolaard en L.J. van Looi. Beide werkten destijds als correspondenten in het buitenland voor het sociaal-democratische dagblad Het Volk.
afbeelding: Deel van de fel-rode omslag van Wapen tegen wapen, met daarop o.a. vulpennen die een roedenbundel of fascis bestrijden
Levinus van Looi was oud-telegrafist bij de PTT, in 1925 mede-oprichter en eerste voorzitter van de VARA en daarna sinds 1929 correspondent voor Het Volk in Berlijn, waar hij tijdens de begindagen van het nazi-regime o.a. (clandestiene) contacten onderhield met Duitse sociaal-democraten. Hij had zich na de machtsovername van Hitler direct als buitenlands correspondent afgemeld bij het Duitse propaganda-ministerie, waardoor hij geruime tijd onder de radar kon blijven werken. In juli 1934 werd hij alsnog door de Duitse machthebbers uitgewezen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij al vroeg actief in het verzet, ondergedoken, maar werd opgepakt tijdens het Englandspiel. Hij overleefde zijn verblijf in o.a. concentratiekamp Buchenwald en werd na de oorlog hoofd van de Radionieuwsdienst van het ANP.
A. den Doolaard was sinds 1935 als reizend verslaggever in dienst bij Het Volk, waarbij hij vanuit heel Europa verslag deed van de (politieke) gebeurtenissen. Wanneer ze niet onderweg waren, deelden van Looi en den Doolaard samen een kamer op de redactie van het Volk aan het Hekelveld in Amsterdam. In de bijdrage van A. den Doolaard aan Wapen tegen wapen beschrijft hij vooral zijn ervaringen in Italie en Oostenrijk.
A. den Doolaard in Italië en Oostenrijk
A. den Doolaard begint zijn bijdrage als volgt: "Wat is het verschil tussen de democratische journalist en de journalist onder de fascistische dictatuur? De eerste stelt zijn vulpen en schrijftalent in dienst van de waarheid (of hoort dit althans te doen); de tweede is, door nood en lafheid gedwongen, niets anders dan een hielenlikker op maandsalaris, de lof-leugenaar der tyrannen van het ogenblik, de schooljongen der dictatuur, die elke dag vol huichelachtige ijver de duizenden strafregels afraffelt, die de dictatuur hem opgeeft: 'Mijn meester is volmaakt. Mijn meester is volmaakt. Mijn meester ...' De journalist, die in een democratie is geboren en opgevoed, staat stomverbaasd wanneer hij buiten onze vooralsnog veilige landspalen met dit ronduit verachtelijk ras kennismaakt."
Over de manier waarop hij Italië binnenkwam wil hij niet veel kwijt: "Tijdens de zomer van '35 vertrok ik naar Italië, met opdracht de stemming onder de bevolking te bestuderen. Het lijkt mij beter toe hier niet uit te wijden over de weg die ik nam; in elk geval voerde zij mij niet door de Simplon-tunnel, en evenmin door de Gotthard of Mont-Cenis. In elk geval ontliep ik de controle op de zwarte lijsten, die in elke Italiaanse grensplaats worden bijgehouden". In een artikel in Het Volk van 3 september 1935 werd minder geheimzinnig gedaan over de manier waarop de Italiaanse grenswachten werden vermeden. In het artikel Vele wegen leiden naar Rome - Liever in twee dagen over de Alpen dan in twintig minuten er onder door beschreef den Doolaard uitgebreid hoe hij met zijn gids Luc Couttet over de Col du Géant in de Alpen trok om zonder uitgebreide grenscontroles het fascistische Italië te kunnen betreden.
Ook bij zijn werk in Oostenrijk neemt den Doolaard uitgebreide voorzorgsmaatregelen om zijn informanten niet in gevaar te brengen: "Ik weet niet of ik reeds bij de Weense politie in de gaten gelopen ben, die gaarne vreemdelingen door een van haar 'Kieberer' (stille agenten) laat nalopen; en ik neem daarom vanaf het hotel de voorgeschreven voorzorgsmaatregelen, om te kunnen zien of ik niet gevolgd wordt. Vlak tegenover het hotel is een krantenkiosk, en daar stopt ook lijn 62. Ik bekijk belangstellend de kranten, maar vooral de wachtenden, en ik spring pas op de achterwagen van lijn 62, wanneer deze zich in beweging zet. Springt iemand, die in de buurt heeft gedrenteld, eveneens haastig op, dan is dit een reden voor dezen persoon op mijn hoede te zijn. Maar ik ben alleen op het achterbalcon. Bij de Z.straat is een taxistandplaats. Ik wacht weer tot de tram zich in beweging zet, spring er dan af, kijk of er niet eveneens iemand afspringt, stap dan in de voorste taxi en geef een straathoek op enige honderden meters voorbij café X. Vandaar wandel ik naar het café terug. Y. zit me al achter een stapel kranten op te wachten. Ik ga naast hem zitten, en op rustige toon vertelt hij mij de laatste gebeurtenissen. Het café waar we ons bevinden is 'veilig' (tot nader order), maar toch vermijden we het de koppen bij elkaar te steken; genoeg onervarenen zijn er al ingelopen door het trekken van samenzweerdersgezichten."
Afbeelding: deel van het artikel van A. den Doolaard
L.J. van Looi in Berlijn
Van Looi beschrijft hoe hij in februari 1933 getuige was van de Rijksdagbrand, waarna de arrestaties en vervolging van communisten en sociaal-democraten begon. "We stapten het rijksdaggebouw binnen, want wij wilden zien hoe het er binnen uitzag. Niemand liep ons in de weg en wij liepen rustig de wandelgang in en keken eens in de grote vergaderzaal. Daar scheen het een beetje gebrand te hebben, maar dat brandje was al geblust. In de wandelgang brandde het nog — de zwart/rood/gouden vlag, met echte gouden baan, die in het midden hing, bewoog in de tocht. Plotseling kwam uit een van de zijgangen een troep opgewonden mannen. De dikke figuur van Göring vooraan, achter hem Helldorf, de politiepresident van Potsdam, die enkele maanden tevoren nog de leider van de Jodenprogrom op de Kurfürstendamm was geweest. Zij herkenden ons en stormden op ons toe, dreigend met de armen zwaaiend. Göring schreeuwde het hardst: „Eruit, de pers moet eruit, niemand in het gebouw, of ik laat je allemaal arresteren!" Zoveel lawaai tegen twee journalisten was niet eens nodig geweest. We hadden gezien, wat wij wilden zien en gingen al. De brand scheen geblust. De grote vergaderzaal was in orde. Een half uur daarna brandde de grote vergaderzaal in lichterlaaie en nog een kwartier later stortte het plafond in en loeiden de vlammen door de koepel naar buiten. Is het een wonder, dat de buitenlandse journalisten niet geloofden, dat Van der Lubbe dat gedaan had?"
Terugkijkend schrijft van Looi ... "Het is niet mijn bedoeling geweest een 'boek' te schrijven, ook niet om een chronologische weergave te geven van wat in Duitsland is geschied op journalistiek gebied, noch van wat ik zelf beleefde. Daarvoor is het nu ook weer niet belangrijk genoeg. Ik wilde echter onze landgenoten een kleine blik gunnen in een wereld die men hier niet kent en hopelijk ook nimmer zal moeten leren kennen. Ik wilde laten zien, hoe onder de Duitse diktatuur door de buitenlandse journalisten, die hun lezers objectief willen inlichten, gewerkt moet worden. En ik wilde vooral doen zien, hoe de Duitse journalisten, die niettegenstaande de dictatuur hun werk tot voorlichting van de arbeiders voortzetten, werken moeten."
en afsluitend: "het werk van den socialistischen buitenlandsen correspondent in Duitsland onder de dictatuur was niet makkelijk, maar het is een peuleschilletje, vergeleken bij het leven van de illegalen, die gij in dit geschriftje telkens tussen de regels en de feiten door hebt zien opduiken: de illegale journalisten en agitatoren, de illegale typistes, de illegale drukker en illegale verspreiders, allen werkend met de bijl van den beul elk uur van de dag boven hun hoofd. Voor deze mensen, die hun leven wagen om de socialistische idee wakker te houden, die van hun schamele inkomsten bovendien nog een groot gedeelte van de blaadjes, die zij uitgeven, zelf betalen, voor deze helden in Duitsland, vraag ik, geachte lezer, een ogenblik uw nadenken en uw respect!"
Wapen tegen wapen lezen
Bij de Koninklijke Bibliotheek is via Delpher een gedigitaliseerd exemplaar van Wapen tegen wapen online door te bladeren en te lezen.
Gerelateerd
Bezoek aan Bozen / Bolzano
Levenslang uitgewezen uit Oostenrijk (1935)
Het hakenkruis over Europa (reportages, 1938)